W 2022 roku minęła 100. rocznica działalności głównej polskiej sceny dramatycznej na Górnym Śląsku. Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach to kluczowe miejsce na kulturalnej mapie regionu, które odegrało – i wciąż odgrywa – szczególną rolę w tworzeniu narodowej i autochtonicznej tożsamości jego mieszkańców. Mając na uwadze ten wyjątkowy jubileusz, badaczki z Wydziału Humanistycznego przygotowały projekt pt. Teatr Śląski w archiwach i przekazach ustnych, który będzie realizowany w ramach grantu przyznanego przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki. Projekt ma na celu zgromadzenie dokumentów dotyczących działalności teatru od 1922 roku, a następnie ich skatalogowanie, opracowanie oraz upowszechnienie. Tworzona w ten sposób baza danych będzie podstawą archiwum cyfrowego (net-archiwum), które w przyszłości zostanie zintegrowane z internetową Encyklopedią Teatru Polskiego.

Dr hab. Dorota Fox, prof. UŚ

Katowicka scena funkcjonowała najpierw jako Teatr Polski (od 1922 roku), a następnie Teatr im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach (od 1936 roku). Dopiero w 1945 roku, po zakończeniu II wojny światowej, podkreślono w jej nazwie przynależność do regionu, dzięki czemu swą dalszą działalność instytucja prowadziła i nadal prowadzi jako Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach.

– Wynikało to z potrzeby wyróżnienia teatru na mapie Polski, podkreślenia wagi tej instytucji dla całego regionu – mówi koordynatorka projektu dr hab. Dorota Fox, prof. UŚ. – Dzieje Teatru Śląskiego po 1989 roku świadczą o zwrocie w stronę rodzimej publiczności. Śląskość zagościła na deskach teatru w sposób dosłowny – można ją było odczytać nie tylko z nazwy, ale i odkryć w repertuarze, w którym znalazły się sztuki w języku śląskim, a nie jedynie stylizowane na regionalną mowę – dodaje badaczka.

Zespół badawczy i współpraca ze środowiskiem teatralnym

W realizację projektu zaangażowane są naukowczynie Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego z dawniejszego Zakładu Teatru i Dramatu. Prof. Dorota Fox kieruje zespołem w składzie: prof. Ewa Wąchocka, dr hab. Ewa Dąbek-Derda, prof. UŚ, dr hab. Beata Popczyk-Szczęsna, prof. UŚ, dr Aneta Głowacka, prof. UŚ oraz dr Magdalena Figzał-Janikowska. Z badaczkami współpracują także uznani teatrolodzy. To m.in. dr Barbara Maresz kierująca zbiorami specjalnymi Biblioteki Narodowe i mająca wieloletnie doświadczenie w pracy z archiwami oraz Janusz Legoń, który współprowadzi Encyklopedię Teatru Polskiego przy Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie. Niezwykle cenne jest również wsparcie osób zawodowo związanych z Teatrem Śląskim: m.in. Anną Podsiadło, która przez wiele lat kierowała Biblioteką i Archiwum Artystycznym tej instytucji, oraz Natalią Juranek – absolwentką kulturoznawstwa, która obecnie prowadzi dział dokumentacji.

Dzieje teatru zapisane w archiwach

– Pomysł stworzenia archiwum był dyktowany potrzebą czasu, podjęcia ponownej refleksji nad miejscem Teatru Śląskiego jako instytucji wiodącej w regionie. To teatr powstały w okresie przyłączenia Górnego Śląska do Polski, który w tych okolicznościach musiał wychodzić naprzeciw oczekiwaniom władzy państwowej i mieszkańców regionu, nieufnych wobec polskości. Z pewnością zwracano uwagę na Śląsk, jeśli chodzi o zasoby i przemysł, natomiast kultura śląska z jej odmiennością – uzasadnioną biegiem dziejów – była trudna do przyjęcia i zaakceptowania – mówi naukowczyni.

Projekt, który wpisuje się w badania nad dziedzictwem narodowym, zaplanowano na cztery lata. Archiwum obejmie dzieje teatru od 1922 do 2022 roku. Zespół przeprowadzi badania w zakresie m.in. inicjatyw podejmowanych na rzecz dziedzictwa kulturowego regionu oraz wypracowywania pozycji artystycznej wśród rodzimych scen. Zasadniczy etap prac obejmie kwerendy w archiwach publicznych oraz prywatnych zlokalizowanych zarówno w regionie, jak i poza nim (m.in. w Krakowie, Opolu, Warszawie).

– Mamy na celu zbadanie różnego rodzaju dokumentów dotyczących życia teatralnego, które inicjowała katowicka scena. Oprócz przedstawień teatralnych interesować nas będą także relacje pomiędzy działaniami teatru a polityką władz, w tym rola zawodowego teatru repertuarowego w zmieniającej się polityczno-społecznej historii Śląska – podkreśla prof. Dorota Fox.

Podstawą prowadzonych badań jest archiwum Teatru Śląskiego. Projekt ma wspomóc dopracowanie zbiorów materiałów źródłowych przygotowywanych wewnętrznie w teatrze, które są obecnie dostępne w domenie publicznej jako archiwum Teatru Śląskiego, oraz dopełnić je o historie mówione. Wiele dokumentów pracy teatru nie zostało jeszcze dokładnie opracowanych i skatalogowanych, a z pewnością stanowią one ciekawy materiał do wykorzystania przez badających dzieje sceny i jej specyfikę.

Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach

– To oczywiście nie wyczerpuje zasobów archiwalnych tej instytucji, w której zbiorach znalazły się również dokumenty Polskiego Teatru Dramatycznego, działającego w okresie dwudziestolecia międzywojennego we Lwowie. Zespół tego teatru, który przybył na Śląsk w 1945 roku, przywiózł ze sobą bogate archiwum swojej działalności. Zbiory lwowskie znajdują się obecnie w Bibliotece Śląskiej, gdzie zostały skatalogowane i opracowane. Planujemy zatem współpracę z Biblioteką, co umożliwi nam odnotowanie tych zbiorów oraz stworzenie połączeń między jej zasobami a zasobami innych instytucji posiadających unikatowe materiały archiwalne dotyczące katowickiej sceny – mówi naukowczyni.

Badacze zapoznają się ze zbiorami m.in. Teatru Polskiego Radia, katowickiego oddziału Telewizji Polskiej, Muzeum Śląskiego (szczególnie Centrum Scenografii Polskiej), Muzeum Historii Katowic, a także śląskich oddziałów Instytutu Pamięci Narodowej oraz Archiwów Państwowych.

– Współpraca jest dla nas niezwykle ważna, żeby nie powielać pracy, która została już wykonana przez innych – zaznacza koordynatorka projektu.

Planowane efekty projektu

Jednym z wyników prowadzonych badań będzie archiwum mówione zawierające wypowiedzi osób związanych z katowicką sceną. W planach są rozmowy m.in. z przedstawicielami władz teatru, m.in.: Bogdanem Toszą (dyrektor naczelny i artystyczny w latach 1992–2003) i Krystyną Szaraniec (jedyna kobieta na stanowisku dyrektora naczelnego w latach 2005–2013), jak również z członkami zespołu artystycznego, m.in.: Bogumiłą Murzyńską-Głybin oraz Romanem Michalskim, obecnie najstarszym pracownikiem śląskiej placówki. Zespół przeprowadzi także wywiady z innymi osobami zatrudnionymi od lat w teatrze: aktorami, scenografami, przedstawicielami personelu technicznego i administracyjnego oraz badaczami tej instytucji – prof. Andrzejem Linertem, autorem wielu monografii poświęconych działalności teatru, oraz dr Elżbietą Nawrat, autorką książki Teatr Polski w Katowicach: O artystycznej działalności sceny dramatycznej w latach 1922–1939.

Niezwykle pomocna będzie współpraca z byłymi i obecnymi pracownikami Teatru Śląskiego, w tym ze wspomnianą wcześniej Anną Podsiadło, która – z uwagi na wieloletnią pracę w teatrze – dobrze zna osoby związane z tą instytucją, a także pomoc zespołu Encyklopedii Teatru Polskiego, który może wesprzeć cyfrowe zabezpieczenie danych archiwum. Świadectwa ustne będą rejestrowane zarówno w nagraniach audio, jak i formie audiowizualnej, zgodnie z wolą respondenta.

Badacze planują również wydanie przewodnika bibliograficznego zawierającego teatralia zgromadzone w różnych archiwach oraz leksykonu tematycznego pt. Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego 1922–2022. Publikacje zostaną opracowane przede wszystkim w wersji zdigitalizowanej, co umożliwi wykorzystanie rozleglejszej bazy danych oraz materiałów źródłowych i ikonicznych, które znajdą się w dostępie publicznym. Zespół przygotuje także ich wersje książkowe, ukażą się jednak głównie jako reprezentacja powstałego archiwum cyfrowego teatru.

– Leksykon, złożony z haseł przedmiotowych i biograficznych, jest naszą odpowiedzią na potrzebę stworzenia wielogłosowej historii Teatru Śląskiego. Chcielibyśmy przybliżyć w nim również tematy trudne i podjąć wątki, które w dotychczas powstałych publikacjach były marginalizowane lub pominięte z uwagi na założony cel ich autorów – mówi prof. Dorota Fox. – Obserwujemy dziś wzrost świadomości odrębności śląskiego regionu w zakresie zarówno języka, jak i rdzennej kultury. Warto więc pokazać miejsce i rolę Teatru Śląskiego w szerszym kontekście historyczno-kulturowym, żebyśmy nie patrzyli na jego dzieje wyłącznie w jednej perspektywie – wyjaśnia badaczka.