Dni NCN to cykliczne wydarzenie, które na stałe wpisało się w polski krajobraz naukowy. Dwunasta edycja konferencji, już po raz drugi obecna w Katowicach, odbywała się 6 i 7 maja na Uniwersytecie Śląskim, który był współorganizatorem tegorocznego spotkania. Święto nauki zgromadziło wybitnych badaczy ze śląskich jednostek naukowych, pracowników zajmujących się obsługą administracyjną projektów i zarządzających danymi badawczymi, jak również doktorantów oraz studentów planujących karierę naukową. Majowe dni były ponadto okazją do świętowania piętnastolecia działalności Narodowego Centrum Nauki – w programie znalazły się inspirujące panele tematyczne, rozmowy z przedstawicielami agencji, a także praktyczne szkolenia i warsztaty dotyczące finansowania, realizacji oraz rozliczania badań naukowych w NCN-ie.

Panel dyskusyjny „Granice poznania: czy odwaga w badaniach się opłaca?”

Pasja, zaangażowanie i jakość badań w Polsce

Dwunaste Dni NCN rozpoczęła ceremonia otwarcia, która odbyła się w Auli im. Andrzeja Pawlikowskiego na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Śląskiego. W jej trakcie mogliśmy wysłuchać słów rektora uczelni, prof. dr. hab. Ryszarda Koziołka, który uroczyście zainaugurował święto NCN-u.

– Rola, jaką odegrało Narodowe Centrum Nauki w przeobrażaniu polskiego pejzażu akademickiego, jest ogromna, a ubieganie się o środki na badania jest dziś uważane za jeden z najważniejszych wyróżników samodzielności badawczej. Ożywiło to polskie życie naukowe i usamodzielniło wielu młodych badaczy, którzy – dzięki pasji, pomysłowości, składanym aplikacjom – wybili się na swego rodzaju niepodległość badawczą o wiele wcześniej, niż mogłoby to nastąpić w tradycyjnym modelu – mówił rektor Uniwersytetu Śląskiego.

W dalszej kolejności głos zabrał prof. dr hab. inż. Marek Gzik, sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Doceniając silną pozycję środowiska akademickiego Śląska, minister podkreślił, że inwestycja w naukę przekłada się na rozwój całego kraju. Prof. Gzik wskazał na wagę rozmowy pomiędzy przedstawicielami świata nauki oraz rządu, a także kluczową rolę badań polskich naukowczyń i naukowców w wychodzeniu naprzeciw wyzwaniom, przed jakimi stoją dziś Europa i świat. Podczas ceremonii otwarcia mogliśmy wysłuchać również przedstawicieli Narodowego Centrum Nauki: prof. dr. hab. n. farm. Krzysztofa Jóźwiaka pełniącego funkcję dyrektora NCN-u oraz prof. dr. hab. Tomasza Dietla – przewodniczącego Rady NCN.

– Chciałbym opowiedzieć o ludziach, którzy dzięki determinacji, ciężkiej pracy oraz wsparciu systemu grantowego mogą realizować swoje pasje, dokonywać ważnych odkryć naukowych oraz nawiązywać kontakty z zagranicznymi ośrodkami – mówił prof. Jóźwiak – Od kilku lat mówimy o tzw. pokoleniu NCN-u: wciąż rosnącej grupie badaczek i badaczy, którzy pod skrzydłami agencji budowali pierwsze grupy badawcze, ugruntowywali swoje pozycje naukowe. To osoby działające w różnych dyscyplinach, które już teraz kształtują system nauki w naszym kraju – podkreślił.

Mając na uwadze piętnastolecie istnienia agencji, dyrektor mówił o celu organizacji Dni NCN, które służą rozmowie na temat jakości badań, budowania nowoczesnej struktury nauki oraz roli rodzimych wynalazków i innowacji bezpośrednio wpływających na rozwój społeczeństwa, a także gospodarki. Z kolei prof. Dietl podkreślił w swoim przemówieniu, że celem pracy badawczej są przede wszystkim odkrycia naukowe, dlatego zachęcał zebranych do odwagi i otwartości na nowe wyzwania, jakie pojawią się w procesie wykonywania projektu grantowego.

Zgoda na ryzyko kluczem do odwagi w nauce

W trakcie wydarzenia mogliśmy wziąć udział w czterech otwartych panelach dyskusyjnych. W pierwszym z nich pt. „Granice poznania: czy odwaga w badaniach się opłaca?” do wspomnianych ministra prof. Marka Gzika, prof. Krzysztofa Jóźwiaka i prof. Ryszarda Koziołka dołączyli dr hab. Agata Daszkowska-Golec, prof. UŚ oraz dr hab. Anna Malinowska, prof. UŚ (Uniwersytet Śląski), a także prof. dr hab. Michał Krzysztofik (AWF Katowice). Spotkanie było moderowane przez prof. dr. hab. Agnieszkę Turską-Kawę, która zaprosiła do dyskusji o różnych wymiarach ryzyka w nauce, kosztach intelektualnej ostrożności, a także rozwoju, który w dużej mierze zależy od gotowości na porażkę i przekraczania systemowych granic.

– Każda porażka skłania nas do zmiany kierunku, a także weryfikacji powziętej strategii czy hipotezy badawczej. Ryzyko – oparte na odważnych pytaniach – pozwala przesuwać granice zrozumienia, kształtuje nie tylko kondycję nauki, ale i całego kraju. Powinnyśmy być ryzykantami inteligentnymi, którzy starają się w jasny sposób tłumaczyć odwagę na język wykonalności – mówiła prof. Agata Daszkowska-Golec.

Spotkanie otwarte z Radą NCN „Jakość – naturalna cecha nauki”

W promowaniu odwagi w nauce, odpowiedzialnym zarządzaniu ryzykiem, a także dbaniu o wysoką jakość badań wyróżnia się system grantowy NCN-u. Wychodzi on naprzeciw naukowcom, zapewniając im dużą wolność w realizacji projektów: m.in. możliwość modyfikacji głównego planu i zaproponowania innych metod badawczych niż te, które zostały określone we wniosku grantowym. Dzięki podążaniu własną ścieżką osoby wykonujące projekt mogą efektywnie wykorzystywać przyznane im środki, wcielać w życie nieszablonowe koncepcje, a także tworzyć wynalazki wychodzące poza schemat. W czasie panelu zwrócono również uwagę na rolę interdyscyplinarnej współpracy badaczy, która – razem ze szczególnym wkładem nauk humanistyczno-społecznych – stanowi fundament trwającej od dawna transformacji energetycznej województwa śląskiego. To właśnie na granicy tradycyjnie rozumianych dyscyplin można szukać wyzwań, które przełożą się na cenne odkrycia naukowe.

Spotkanie z Radą Narodowego Centrum Nauki

Drugi panel pt. „Jakość – naturalna cecha nauki” miał charakter otwartego spotkania z przedstawicielami Rady NCN: prof. dr. hab. Justyną Chodkowską-Miszczuk, dr. hab. inż. Alicją Kazek-Kęsik, prof. PŚ, prof. dr. hab. Mariolą Łaguną oraz dr. hab. Łukaszem Michalczykiem, prof. UJ. Rozmowa prowadzona przez prof. dr. hab. Piotra Bojarskiego skupiła się na przybliżeniu działalności NCN-u i kierowanego przez instytucję konkurencyjnego systemu grantowego w finansowaniu badań podstawowych.

– Badania podstawowe pozwalają pokonywać granice, poszerzać pola nauki, jak również identyfikować nisze badawcze, które w przyszłości będą miały wymiar komercyjny oraz wdrożeniowy. Badania te odgrywają znaczącą rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym państwa: stanowią nie tylko jego podstawę, ale i źródło kolejnych rozwiązań oraz działań – mówiła prof. Justyna Chodkowska- Miszczuk.

Podczas spotkania mogliśmy zajrzeć za kulisy Narodowego Centrum Nauki. Członkowie Rady opowiedzieli m.in. o tym, jak wygląda proces wyłaniania ekspertów zewnętrznych – wybitnych przedstawicieli polskiej i światowej nauki, którzy jako paneliści i recenzenci dokonują oceny zgłoszonych aplikacji oraz wskazują zwycięskie projekty. Badacze wyjaśnili również wprowadzone regulacje dotyczące zmiany formuły uzasadnienia końcowego, jakie trafia do wnioskodawcy, który nie otrzymał finansowania: eksperci mają w tej chwili obowiązek uwzględnić w podsumowaniu wszystkie aspekty oceny wniosku, w tym całokształt projektu i dorobek naukowy aplikującego. W trakcie panelu odbyła się także dyskusja na temat wzrastającej liczby wniosków pisanych przy pomocy narzędzi AI, konsekwencji tego zjawiska oraz wdrożenia możliwych rozwiązań, takich jak rozmowa z potencjalnym grantobiorcą, która zweryfikuje jego kwalifikacje i przygotowanie do wykonania projektu.

Etyka i wyzwania nauki XXI wieku

Pierwszy dzień konferencji zakończył się spotkaniem panelowym pt. „Granice odpowiedzialności: etyka badań pod presją wyników”, w którym wzięli udział badacze reprezentujący różne obszary nauki: prof. dr hab. Tomasz Dietl (Rada NCN), dr hab. Marlena Jankowska-Augustyn, prof. UŚ (Uniwersytet Śląski), dr Patrycja Rudnicka (ASP Katowice), prof. dr hab. inż. Sebastian Werle (Politechnika Śląska) oraz Michał Tomaszek (CINiBA). Zaproszeni goście rozmawiali z prof. dr. hab. Tomaszem Pietrzykowskim, prorektorem ds. współpracy międzynarodowej i krajowej UŚ, na temat etyki pracy naukowej, uczciwości badawczej w prezentowaniu wyników, a także wpływie kultury ewaluacji na codzienne decyzje naukowców.

Paneliści starali się wyjaśnić, na czym polega „gra z systemem” w nauce i w jaki sposób powinniśmy chronić rzetelność naukową przed bezkrytycznym projektowaniem działalności badawczej pod odgórnie przyjęte kryteria oceny. Naukowcy przybliżyli wyzwania, jakie niesie ze sobą ewaluacja działalności pracowników uczelni artystycznych, a także debatowali nad ideą otwartej nauki, która – stając się integralną częścią systemu szkolnictwa wyższego – mogłaby pomóc w ochronie obiegu naukowego przed jego monopolizacją przez wielkie koncerny i wydawnictwa międzynarodowe. W trakcie spotkania podkreślone zostały również realne zagrożenia etyki naukowej, do których należą m.in.: obecność na rynku tzw. czasopism drapieżnych (rezygnacja z jakości na rzecz zysku, szybkich efektów i maksymalizacji zdobytych punktów), proces powtarzalności i odtwarzalności w badaniach naukowych (brak weryfikacji uzyskanego wyniku), a także zjawisko fake academy polegające na tworzeniu m.in. fałszywych stron internetowych czasopism przez podmioty nieposiadające odpowiednich uprawnień.

Nauka w teorii i praktyce – warsztaty

Stałym elementem programu Dni NCN są warsztaty i szkolenia kierowane do różnych grup odbiorców. W trakcie wydarzenia można było wziąć udział w dziewięciu sesjach warsztatowych, które przybliżyły najważniejsze aspekty obsługi administracyjnej projektów badawczych. Naukowczynie i naukowcy planujący złożenie wniosku o finansowanie projektu w konkursach Narodowego Centrum Nauki mogli uczestniczyć w warsztatach z oceny wniosków, które przyjęły formę ćwiczebnego posiedzenia zespołu ekspertów oceniającego składane aplikacje (tzw. mock-panel). Na pracowników bibliotek, biur obsługi projektów, działów nauki oraz studentów czekały z kolei warsztaty wyjaśniające proces zarządzania danymi badawczymi – uczestnicy pracowali w zespołach przyporządkowanych do konkretnych dyscyplin, takich jak: nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce; nauki ścisłe i techniczne oraz nauki o życiu. Dla pracowników administracyjnych uczelni i jednostek współorganizujących wydarzenie przygotowano również całodniowe szkolenia dotyczące realizacji projektów w NCN-ie. W ich trakcie przedstawiciele agencji omówili poszczególne etapy wykonywania projektu, a także opowiedzieli, jak działa system wynagrodzeń i stypendiów dla grantobiorców oraz składania przez nich raportów rocznych i końcowych.

Rozmowa o dobrostanie pracowników naukowych

Dwunastą edycję Dni NCN zwieńczyło spotkanie pt. „Między pasją a wypaleniem: niewidzialne koszty sukcesu. Jak przeciwdziałać wypaleniu w świecie akademickim? Codzienne życie naukowca”. W rozmowie kierowanej przez dr. hab. Agnieszkę Bielską-Brodziak, prof. UŚ wzięli udział: dr hab. n. med. Oskar Kowalski, prof. SUM (Śląski Uniwersytet Medyczny), prof. dr hab. Maciej Nowak (Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach), Katarzyna Więcek- -Jakubek (Uniwersytet Śląski) oraz dr Anna Wiktor (Narodowe Centrum Nauki). Naukowcy poruszyli temat kondycji psychicznej osób pracujących w akademii, które, przy jednoczesnym realizowaniu pasji badawczych, mierzą się z presją produktywności, niepewnością finansowania oraz zatarciem granicy między pracą a życiem prywatnym.

Kluczowym elementem dyskusji była próba wyjaśnienia, na czym polega wypalenie zawodowe oraz co możemy dziś zrobić, aby zapobiegać rozwijaniu kariery naukowej kosztem energii i zdrowia. Paneliści zwrócili uwagę na problem wielozadaniowości, jakiej często oczekuje się od pracowników, a która prowadzi do poczucia przeciążenia i posiadania niewystarczających zasobów wobec wymagań miejsca pracy. Podczas spotkania podkreślona została potrzeba wprowadzenia nowych rozwiązań w procesie ewaluacji działalności pracowników naukowych, a także budowania relacji zawodowych, które będą oparte na zaufaniu i wzajemnej pomocy. Rozmówcy wskazali również na konieczność wypracowania metod wspierających młodych naukowców, które są potrzebne przede wszystkim w momencie, gdy mierzą się oni z pierwszymi porażkami na drodze badawczej. Pod koniec spotkania dr Anna Wiktor opowiedziała o mechanizmach systemowych Narodowego Centrum Nauki, do których należy m.in. CV narracyjne wprowadzone przez Radę NCN. Dołączany do wniosku grantowego dokument umożliwia zestawienie przez badaczy przerw w karierze naukowej (m.in. z powodu choroby), dzięki którym mogą otrzymać od agencji indywidualne wsparcie w postaci np. przedłużenia terminu na przedstawienie efektów projektu.

Spotkaniu panelowemu towarzyszyły warsztaty motywacyjne pt. „Przerwa w głowie naukowca jako antidotum na przeciążenie akademickie”. Zajęcia prowadzone przez prof. Agnieszkę Bielską-Brodziak oraz dr Dagnę Kocur, prof. UŚ zwróciły uwagę na praktyczne sposoby ochrony dobrostanu pracowników naukowych, a także przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu w pracy badawczej.

Różnorodny program 12. Dni NCN stworzył okazję do pogłębionej rozmowy na temat etyki i odwagi badawczej, odpowiedzialnego zarządzania ryzykiem w nauce, finansowania badań oraz dbałości o dobrostan środowiska akademickiego. Podczas spotkań pracownicy NCN-u przybliżyli konkursy dostępne w ofercie agencji, a także wyjaśnili, co powinien zawierać dobrze napisany wniosek i jakie możliwości stoją przed naukowcami na różnych etapach kariery: począwszy od młodych stawiających pierwsze kroki w świecie nauki, aż po doświadczonych badaczy, którzy realizują projekty grantowe. Była to również okazja do refleksji oraz spojrzenia w przyszłość polskiej nauki.